Religia starożytnego Rzymu wywodzi się z religii praindoeuropejskiej, połączonej z religią plemion staroitalskich oraz wierzeniami Etrusków.
Najstarszym bogiem rzymskim jest Jowisz (łac. Iuppiter). Jest to bóg praindoeuropejski, Diaus phiter, pod którym to mianem kryje się dzienny nieboskłon dający życiodajne światło, ciepło oraz władający piorunami. Z tego samego źródła wywodzi się grecki Zeus oraz słowiański Perun. Nazwy, zarówno gr. Zeus, jak i łac. Iuppiter, wyprowadza się od wspólnej, wyżej wymienionej, nazwy praindoeuropejskiej.

Religię Rzymu podzielić można na kilka okresów:

- kulty pierwotne,
- bóstwa Kapitolu,
- wpływ religii greckiej,
- wpływ religii wschodnich,
- kult państwowy.

Kulty pierwotne.
We wczesnym Imperium Romanum, za czasów królów wiara skupiała się wokół bezosobowych bóstw - numen, czyli sił przejawiających się w działaniu. Czczono bóstwa animistyczne i abstrakcyjne, czyli nieosobową siłę duchową, zwaną mana, która wpływała na ludzi. Wyróżniano bóstwa rolnicze, bóstwa opiekuńcze - lary, opiekunowie domów, penaty - opiekunowie spiżarni oraz Westa - opiekunka ogniska domowego. W okresie tym silny był również kult przodków, wyróżniano tu many - duchy przodków i lemury - złośliwe duchy zmarłych.


Westa.

Bogowie Kapitolu
Kolejny etap to pierwsi potężni bogowie rzymscy i triada kapitolińska. Na czele najstarszego panteonu stała triada Jowisz, Mars i Kwirynus oraz Janus i Westa. We wczesnym okresie bogowie ci mieli niewiele cech indywidualnych, nie mieli małżonków ani genealogii. Ponadto nie uważano ich za podobnych ludziom, toteż istnieje niewiele opowieści o ich czynach. Jednak nowe elementy dodane zostały stosunkowo wcześnie. Królewskiej rodzinie Tarkwiniuszy przypisuje się ustanowienie wielkiej Triady Kapitolińskiej, do której należeli: Jowisz, Junona i Minerwa. Zajmowała ona najwyższą pozycję w rzymskiej religii. Szczególnie popularne w tym czasie stały się tzw. bóstwa solarne i kult słońca, związane z oddawaniem czci słońcu i kultem ognia oraz pojawianiem się symboli solarnych, w tym swastyki.


Kamea rzymska przedstawiająca Jowisza.

Wpływ religii greckiej.
Religia Rzymian stawała się bardzo podobna do kultu greckiego. Również posiadała formę politeistyczną, a część bogów była zapożyczona od zdobytych państw np. Apollo występował i w Grecji i w Rzymie, jako bóg śpiewu, piękna i sztuki. Również, Rzymianie stworzyli odpowiedniki do bogów greckich tj. Zeus został zastąpiony przez Jowisza, Posejdon przez Neptuna, a Ares przez Marsa. W 217 roku p.n.e. ustanowiono na wzór grecki kult 12 najważniejszych bogów: Jowisz, Junon, Neptun, Minerwa, Mars, Wenus, Apollo, Diana, Wulkan, Westa, Merkury, Ceres. Bogowie rzymscy wiedli żywot podobny do bogów greckich. Również w Rzymie angażowano religię w sprawy społeczne. Silnie wierzono, że czczony bóg, odwdzięczy się człowiekowi. Często powtarzano maksymę „daję byś i ty dał”, miała ona oznaczać posłuszeństwo i poddaństwo bogom, ale też oczekiwanie na dary dla człowieka. Żadne wydarzenie polityczne nie odbyło się bez ofiar dla bogów. Częstymi praktykami stały się tzw. auspicje, czyli działanie pod czyjąś opieką.


Neptun.

Wpływ religii wschodnich.
Powoli zanikała religia tradycyjna, a pojawiały się kulty bóstw wschodnich. Wraz z podbojem terenów Azji Mniejszej przez Rzym upowszechniły się zjawiska wskazujące na orientalizację religii rzymskiej. Najbardziej rozpowszechniony kult wschodni dotyczył: Kybele (Wielka Macierz Bogów fryzyjskich), Izydy bogini egipskiej oraz Mitry bogini perskiej. Na obszarze całego Cesarstwa Rzymskiego zachowano lokalne praktyki religijne np. mieszkańcy Egiptu, czy Grecji czcili swoich dawnych bogów, możliwe, że był to wynik jednej wspólnej cechy, a mianowicie –politeizmu. Obrzędy religijne spajały wspólnotę, były świętem dla całej społeczności, niosło to swoiste zagrożenie, a mianowicie zanik relacji indywidualnych sacrum – człowiek. Rzymianie zazwyczaj oddawali bóstwom lokalnym taką samą cześć jak bóstwom rdzennie rzymskim. W wielu przypadkach nowo "nabyte" bóstwa formalnie zapraszano do uznania nowych świątyń w Rzymie za swój dom. Ponadto ludzi z zewnątrz przyciągał wzrost miasta, w którym wolno im było nadal czcić ich własne bóstwa.


Mitra zabijający byka, British Museum, Londyn.

Kult państwowy.
Następny okres przyniósł kult władców, kult państwowy, rozwijający się w okresie cesarstwa. Rzymianie wierzyli, że w każdym człowieku drzemie cząstka pochodzenia boskiego nazywali ją geniuszem i tej boskiej cząstce oddawano część w kolejnych władcach imperium. Żyjącemu cesarzowi oddawano cześć na równi z boską, zmarłego uznawano niemalże za członka rodziny. Od mieszkańców cesarstwa wymagano składania ofiar nawet pod pomnikami cesarzy. Kamea jest dziełem sztuki jednym z najdokładniejszych pokazujących apogeum władcy, kiedy cesarz Oktawian August siedzi półnagi ( przywilej bogów) na tronie, a obok niego m. in. bogini Ziemia i Neptun. W ten sposób sztuka budowała autorytet, a jednocześnie kult władców. Z drugiej strony, wszystkie te zabiegi służyły konsolidacji państwa, ale niestety nie pomagały żyć na co dzień.
Starożytny Wschód od wieków oddawał cześć boską swoim władcom, faraonowie Egiptu, królowie Babilonii czy Asyrii byli dla swych poddanych synami bogów, istotami obdarzonymi mocą nadprzyrodzoną, żywym wcieleniem bóstwa na ziemi. Cesarze rzymscy pragnąc opromienić swój tron sięgnęli po tę najwyższą godność. Pierwszy krok został uczyniony, kiedy po śmierci Juliusza Cezara oficjalnie ogłoszono go bogiem. Odtąd jako Divus Julius miał powiększyć grono nieśmiertelnych. Po konsekracji nowego bóstwa Świątynia Cezara stanęła na Forum Romanum.
Następcy Cezara jeden po drugim wchodzili do Panteonu rzymskich bóstw. Posłuszny senat skwapliwie podejmował uchwały o uznaniu danego władcy za nieśmiertelnego; w prawdzie początkowo zdarzało się to po zgonie cesarzy, potem jednak coraz częściej jak za życia wprowadzono ich między bogów Rzymu , nadając im tytuł divi ("boscy").


Gajusz Juliusz Cezar i rzymskie pozdrowienie.

W pierwszych wiekach naszego wieku widać było poważne przejawy kryzysu, otóż tradycyjnie pojmowany kult religijny nie wystarczał, aby zrozumieć przeszkody wynikające np. ze zmiany miejsca zamieszkania i osiedlania się w obrębie cesarstw. Częściej stawiano pytania dotyczące życia pozagrobowego, na które tradycyjna religia rzymska nie dawała odpowiedzi. Swoisty niepokój duchowy towarzyszył każdemu, kto nie uzyskał pocieszenia ze strony bóstw rodzinnych, zawodowych miejskich, czy państwowych, a potrzebował relacji niemalże intymnej. W odpowiedzi na przedstawione problemy przyszła religia z terenów Palestyny, czyli chrześcijaństwo. Wśród owych licznych wierzeń torowało ono sobie drogę do roli jedynej religii w państwie. Cesarz Teodozjusz I Wielki zakazując w 392 roku pogańskich praktyk religijnych położył oficjalnie kres religii rzymskiej. Jej elementy przetrwały jednak w niektórych obrzędach chrześcijańskich i praktykach ludowych.

Bogowie rzymscy.
Oficjalne rzymski obrzęd wyróżnia dwie kategorie bóstw: di indigetes (bóstwa rodzime) oraz di novensiles (bóstwa nowe). Indigetes były bóstwami pierwotnej religii państwa rzymskiego, a ich imiona i charakter wiążą się z tytułami wczesnych kapłanów i świętami stałymi kalendarza rzymskiego; trzydziestu z nich poświęcone były specjalne święta. Novensiles były bóstwami wprowadzonymi później, w okresie historycznym, zwykle w znanym historykom momencie i w odpowiedzi na konkretny kryzys lub zapotrzebowanie. Oprócz di indigetes, do wczesnych bóstw rzymskich zaliczali się tzw. bogowie kojarzący się z daną czynnością, których wzywano przy okazji różnych okoliczności, np. zbiorów. Takie bóstwa można ogólnie zaliczyć do tzw. bóstw pomocniczych, obok których wzywano także znaczniejszych bogów.

Bogów rzymskich jest ilość ogromna. Nie sposób przedstawić tu ich wszystkich, dlatego zdecydowałem się opisać po krótce najważniejsze z nich. Opis większej ilości bóstw znajdziecie tutaj oraz w Wikipedii. Do najbardziej znanych bóstw rzymskich należą więc:

- Jowisz, bóg nieba, burzy, deszczu i piorunów, najwyższy władca nieba i ziemi, ojciec bogów. Był źródłem władzy jaką dzierżyli rzymscy urzędnicy. Rzymscy władcy i wodzowie starali się pozować na ludzkie ucieleśnienie czy odzwierciedlenie Jowisza. Pospolicie utożsamiany jest z greckim Zeusem, z czasem przejął jego cechy. Atrybutami Jowisza były piorun i orzeł. Syn Saturna.


Jowisz i Thetis.

- Junona, bardzo ważna bogini italska, małżonka Jowisza. Zakresem swych możliwości i obowiązków przypominała Herę. Często jest z nią utożsamiana. Była opiekunką życia kobiet, w tym życia seksualnego i macierzyństwa. Należała do Trójcy Kapitolińskiej, w skład której wchodzili również bóg Jowisz i bogini Minerwa.

- Neptun, bóg wód, chmur i deszczu, odpowiednik greckiego Posejdona, boga morza. Atrybutem Neptuna był trójząb. Czczony wraz z bóstwem żeńskim zwanym Salacja lub Venilia (identyfikowana z grecką Amfitrytą, w mitologii greckiej żoną Posejdona).


Fontanna Neptuna w Gdańsku.

- Minerwa, pierwotnie boginią sztuki i rzemiosła, czczoną przez wszystkich rzemieślników. Ale także bogini mądrości, nauki, sztuki i literatury. Jest to prawdopodobnie bóstwo pochodzenia etruskiego - Menfra. Razem z Jowiszem i Junoną tworzyła Trójcę Kapitolińską. Utożsamiano ją z grecką Ateną, którą również często przedstawiano w zbroi i hełmie.


Głowa bogini Minerwy odnaleziona w ruinach rzymskich łaźni w Bath (Anglia).

- Mars, staroitalski bóg wojny, znany już u Etrusków jako Maris. Obok Jowisza i Kwirynusa jeden z głównych bogów w mitologii rzymskiej. Odpowiednik greckiego Aresa. Początkowo czczony jako patron pór roku, szczególnie wiosny. Pasterze powierzali swoje stada opiece Marsa przed watahami wilków. Między innymi do Marsa śpiewali swoje pieśni saliowie. Był czczony jako ojciec bliźniąt: Romulusa i Remusa. Poświęcano mu jeden z miesięcy - marzec, kiedy to tradycyjnie pogoda pozwalała wznowić lub rozpocząć działania wojenne.


Rzeźba rzymska z terenu Brytanii przedstawiająca Marsa.

- Wenus, bogini miłości utożsamiana od II wieku p.n.e. z grecką Afrodytą. Wcześniej Wenus była italską boginią wiosny, roślinności i warzyw. Głównymi atrybutami tej bogini były owoce i kwiaty. Natomiast zwierzętami, które jej towarzyszyły były gołębie. W sztuce najczęściej była ukazywana naga lub do połowy obnażona, ale także jako piękna i młoda jadąca rydwanem zaprzężonym w gołębie.


Tycjan "Wenus z Urbino".

- Apollo. W Rzymie kult Apolla pojawił się na początku V w. p.n.e. i został połączony z wyrocznią Sybilli z Kume. Oktawian August, pierwszy cesarz Rzymu, uznał Apolla za swego osobistego patrona, w 28 r. p.n.e. wzniósł na Palatynie świątynię boga. W Pieśni na stulecie Horacego, śpiewanej podczas igrzysk stuletnich w 17 r. p.n.e., Apollo i Artemida to bóstwa pośredniczące między Jowiszem a rzymskim ludem.


Rzymski Apollo.

- Diana, bogini łowów, przyrody (świata roślinnego i zwierzęcego, gór, lasów, gajów, źródeł leczniczych), płodności, Księżyca lub światła księżycowego w mitologii rzymskiej, córka Latony i Jowisza, bliźniacza siostra Apollina. W mitologii greckiej utożsamiana z Artemidą[1]. Do jej atrybutów należały m.in.: łuk i kołczan ze strzałami.
Początkowo miejscem kultu Diany były gaje, później świątynia na Awentynie zbudowana przez Serwiusza Tulliusza. Specjalnym rodzajem kultu była obdarzana Diana w gaju pod Arycją (staroż. Aricia, ob. La Riccia), gdzie za pomocą wody z miejscowych źródeł kapłani leczyli chorych.


Bogini Diana.

- Wulkan, rzymski bóg wulkanów, ognia oraz kowalstwa. Utożsamiany był z greckim bogiem Hefajstosem. Oddawano mu cześć w świątyni na Polu Marsowym. Jego święto obchodzono 23 sierpnia. Podczas uroczystości wrzucano do ognia ryby, a czasami i inne zwierzęta. Wzywano go zawsze podczas gaszenia pożarów. Od jego imienia pochodzi również nazwa wulkanu jako tworu geologicznego. Wierzono, że odgłosy dochodzące z pobliskiego wulkanu – Etny – są wynikiem jego pracy, gdyż był kowalem. Odlewał on groty strzał i zbroje dla Marsa, Minerwy oraz pioruny dla Jowisza.


Wulkan, statuetka rzymska, ok. I w. n.e.

- Westa, bogini ogniska domowego i państwowego, rzymski odpowiednik bogini greckiej Hestii. Jedno z najważniejszych bóstw rzymskich. Kult Westy miał rodowód praindoeuropejski. Jest to przypuszczalnie jedno z najstarszych bóstw europejskich. Odpowiednikiem w mitologii greckiej jest (tożsama z Westą) Hestia.

Świątynia Westy znajduje się do dziś na Forum Romanum w Rzymie. Płonął w niej wieczny, reprezentujący samą Westę ogień, którym opiekowały się kapłanki westalki. Jego zgaśnięcie uznawano za zły zwiastun dla państwa. Palenisko było czyszczone raz do roku, 1 marca (który to dzień jest początkiem roku w kalendarzu rzymskim). Jego wygaszenie nastąpiło w 394 r. n.e. na polecenie chrześcijańskiego cesarza Teodozjusza Wielkiego.

- Merkury, bóg handlu, zysku i kupiectwa; także złodziei i celników, posłaniec bogów. Jego imię pochodzi prawdopodobnie od łacińskiego merx, lub też mercator, co oznacza "kupiec". Za jego odpowiednika w mitologii greckiej można uznać Hermesa, zaś w panteonie etruskim – Turmsa.
Świątynia Merkurego w Circus Maximus, pomiędzy wzgórzami Awentyn i Palatyn została wzniesiona w 495 roku p.n.e. Miejsce nadawało się dobrze jako miejsce kultu boga handlu i szybkości, jako że znajdował się tam jeden z głównych ośrodków handlu, a także tory wyścigowe. Usytuowanie świątyni pomiędzy plebejuszowską twierdzą na Awentynie a patrycjuszowskim centrum na Palatynie, podkreślało również rolę mediatora przypisywaną często Merkuremu.
15 maja obchodzono Merkuralia; kupcy skrapiali sobie głowy wodą ze świętego źródła Merkurego położonego w pobliżu Porta Capena.
Merkury stał się bardzo popularny wśród narodów podbitych przez Imperium Rzymskie. W rzymskim synkretyzmie był przyrównywany do celtyckiego boga Lugusa i germańskiego bóstwa Wotana.


Merkury.

- Ceres, bogini wegetacji i urodzajów. Zaczęła być utożsamiana z grecką Demeter prawdopodobnie w V wieku p.n.e.
Córka Saturna i Ops. Była siostrą i kochanką Jowisza, matką Prozerpiny (ojcem Prozerpiny był Jowisz). Jej pozostałe rodzeństwo to: Junona, Westa, Neptun i Pluton. Była jedną z najstarszych oryginalnych rzymskich bogiń; według tradycji miała swojego kapłana już w okresie królewskim. W Rzymie poświęcono jej świątynię u podnóża wzgórza Awentyn.


Watykańska Ceres.

- Kwirynus, jeden z pięciu głównych bogów rzymskich. Wraz z Jowiszem i Marsem stanowili trójcę najwyższych bogów państwa rzymskiego. Był bogiem kwirytów (Quirites), tzn. zbrojnych Rzymian ("narodu uzbrojonego w włócznie").
Prawdopodobnie na początku był bogiem Sabinów, którzy mieszkali niedaleko obecnego Rzymu. Później Kwiryn był utożsamiany przez Rzymian z Romulusem. Święto ku czci Kwiryna obchodzono 17 lutego. Jego kultem zajmował się specjalny kapłan - flamen Quirinalis.

- Kybele, frygijska bogini płodności, urodzaju, wiosny i miast obronnych. Była czczona od tysiącleci w całej Azji Mniejszej jako Wielka Macierz. Na jej cześć tańczyli Korybanci. W mitologii frygijskiej młodym kochankiem Kybele był Attis.
Więcej tutaj.


Statua Kybele na Plaza de Cibeles w Madrycie.

- Izyda, w mitologii egipskiej władczyni nieba i ziemi, jedno z wcieleń Wielkiej Macierzy; utożsamiana później z grecką Demeter.
W II w. p.n.e. jej kult dotarł na Sycylię i do Italii. W Kampanii, w Puteoli, wówczas najważniejszym mieście portowym południa, powstał Serapejon, a w Herkulanum i Pompejach Izydejony. Stąd kult bogini dotarł do Rzymu. Cesarz Kaligula wybudował Izydzie świątynię na Polu Marsowym, zwanej tam Izydą Polną (Isis Campensis). Na północy Italii głównym centrum kultu była Akwileja. Jej wyznawcami byli także Kommodus i Domicjan. Kult Izydy przetrwał aż do VI w. n.e.
Więcej tutaj.


Bogini Izyda.

- Mitra, w mitologii indyjskiej bóg wedyjski z grupy Aditjów, najczęściej wymieniany w tekstach wraz z Waruną. W kręgu cywilizacji perskiej znany był jako Mithra i z czasem urósł do roli jednego z ważniejszych bóstw zaratusztrianizmu. Główne bóstwo mitraizmu, znane jako Sol Invictus (Słońce Niezwyciężone), Kosmokratos (Władca Kosmosu), utożsamiane z Heliosem. Mimo to Mitra nie jest utożsamiany z Sol (Słońcem), pierwotnie nie był też bóstwem solarnym.
W I wieku kult Mitry (mitraizm) zaczął szerzyć się w Rzymie (mitreum) w podziemiach obecnej bazyliki św. Klemensa (San Clemente). W III i IV wieku mitraizm został włączony do państwowego kanonu religijnego w Rzymie. Mitrę przedstawiano jako młodzieńca w tunice, w czapce frygijskiej na głowie, zabijającego byka.
Dzień narodzin Mitry, czyli 25 grudnia został w IV wieku przyjęty jako dzień narodzin Chrystusa - obecnie pokrywa się z chrześcijańskim świętem Bożego Narodzenia. Warto nadmienić iż w tradycji chrześcijańskiej pierwszym który pisał o narodzinach Jezusa 25 grudnia był już w II wieku Hipolit Rzymski, natomiast święto narodzin Mitry nie było świętem państwowym, a przyjęcie tej daty za datę narodzin Jezusa może się wiązać z chęcią wyrugowania pogańskiego kultu.
Mitraizm.

Bóstwa rzek i źródeł.
Źródła zamieszkiwały boginki Lymfy i Kameny. Również w samym Rzymie, znajdowało się, nieopodal Bramy Kameńskiej, źródło poświęcone Kamenom. Wędrowcy przechodząc obok tego źródła wrzucali kwiat, gałązkę mirtu i inne proste dary natury.
Lymfy i Kameny były pannami, obdarzającymi śmiertelników cudownym śpiewem, który miał posiadać moc wróżebną. Ponadto opiekowały się pieśnią, śpiewem i poezją. Nie oparły się one wpływom greckimi, i zrównano je ze słynnymi muzami.
Nad źródłami pieczę sprawował Fons. Świątynia mu poświęcona mieściła się na wzgórzu Janiculum. Ofiary składano mu w październiku, kiedy to przypadało święto źródeł Fontanalia.
W rzekach mieszkały niezliczone stworzenia. Prawie każda rzeczka, czy tez niewielki potok, miały swojego własnego osobliwego mieszkańca. W Rzymie rządził Tiberinus, w Kampanii Wolturnus, zaś w Lawinium - Numicus. Tiberinus miał niegdyś rządzić jednym z miast albańskich.


Tiberinus - bóg rzeki Tyber.

Na środku rzeki Tybr znajdowała się niewielka wysepka, w której wznosił się gaj i niewielka świątynia. Co roku nawiedzali ją rybacy, aby złożyć swemu panu dary i ofiarę. Osobne święto Tiberinus obchodził 15 maja, kiedy to westalki wychodziły na most i wrzucały do Tybru 24 kukły wykonane ze słomy i ubrane w męskie szaty.

Najsłynniejsze świątynie Rzymu
Liczba i architektura rzymskich świątyń odzwierciedla otwartość Rzymu wobec wszelkich religii świata. Najstarsze rzymskie świątynie przypominają świątynie etruskie. Najbardziej znaną jest wielka świątynia na Wzgórzu Kapitolińskim, poświęcona w 509 p.n.e. Triadzie Kapitolińskiej (Jowiszowi, Junonie i Minerwie). Świątynia Jowisza Kapitolińskiego, zwana Świątynią Jowisza Najlepszego Największego, największa w Italii świątynia Jowisza, znajdująca się na Wzgórzu Kapitolińskim, przetrwała do XII wieku. Więcej na jej temat tutaj.

Panteon został wzniesiony przez cesarza Hadriana pomiędzy 117 i 138 rokiem i poświęcony wszystkim bogom; budowla ta zastąpiła mniejszą świątynię wzniesioną przez generała Marka Wipsaniusza Agrypę. Panteon jest jedną z najwspanialszych i jednocześnie najlepiej zachowanych budowli z czasów starożytnego Rzymu. Nazwa "panteon" tłumaczona jest jako: miejsce poświęcone wszystkim bogom.W 607 roku Panteon został przekształcony w kościół chrześcijański i jest obecnie włoskim zabytkiem narodowym. Więcej na ten temat czytaj tutaj.

Świątynia Westy na Forum Romanum to jedna z najstarszych świątyń Rzymu. Czas jej powstania określany jest na VII w. p.n.e., co jest zgodne z przekazaną przez historyków tradycją, zweryfikowaną przez ostatnie badania archeologiczne. Więcej na jej temat tutaj.


Świątynia Westy na Forum Romanum.

Świątynia Zgody lub Świątynia Konkordii (łac. Aedes Concordiae) – została postawiona przez Marka Furiusza Kamillusa w 367 p.n.e. na zachodnim boku Forum Romanum. Budowla miała upamiętniać porozumienie zawarte pomiędzy rzymskimi patrycjuszamii a plebejuszami. Przebudowywana w latach 121 p.n.e. przez Lucjusza Opimiusa oraz 7 p.n.e.-10 n.e. za rządów Augusta przez Tyberiusza (odtąd jako Aedes Concordiae Augustae). Więcej na ten temat tutaj. Świątynia Saturna, położona w południowo-zachodnim narożniku Forum Romanum, poświęcona była bogu ziarna i siewu, kojarzonemu z greckim Kronosem, patronującemu ulubionemu świętu starożytnych Rzymian – Saturnaliom. Jest najstarszym (po świątyni Westy) sanktuarium na Forum. Świątynia wybudowana pierwotnie pomiędzy 501 a 498 p.n.e. na zachodnim krańcu Forum Romanum, przebudowana została w 42 p.n.e. przez Lucjusza Munatiusa Plancusa. Więcej tutaj.


Pozostałości świątyni Saturna na Forum Romanum.

Świątynia Wenus i Romy - największa znana świątynia w Starożytnym Rzymie, znajdowała sie na wschodnim krańcu Forum Romanum. Zaprojektowana przez cesarza Hadriana. Budowa została rozpoczęta w 121 i zakończona w 141 przez Antoninusa Piusa. Spłonęła w 307, po czym została odbudowana przez cesarza Maksencjusza (zostały wtedy dodane apsydy dla obu cell).


Pozostałości świątyni Wenus i Romy.

Świątynia Westy w Tivoli została zbudowana na początku I w. p.n.e.. Jest to świątynia postawiona na wysokim podium. Budowla wzniesiona została na planie koła, otoczona kolumnadą w porządku kompozytowym,


Świątynia Westy w Tivoli.

Ara Pacis, Ołtarz Pokoju, Ara Pacis Augustae został wzniesiony na Polu Marsowym jako wyraz wdzięczności po zakończeniu długotrwałych działań wojennych. Cesarz August ślubował wzniesienie Ołtarza Pokoju w 13 p.n.e., budowla została ukończona w 9 p.n.e. z okazji zakończenia długotrwałej wojny. Więcej na ten temat tutaj. Świątynia Izydy i Serapisa na Polu Marsowm, zbudowana z egipskich materiałów i w egipskim stylu w celu uprawiania zhellenizowanego kultu egipskiej bogini Izydy, jest typowym przykładem różnorodności późnorzymskich budowli sakralnych. Jeżeli mowa o świątyniach rzymskich należy także wspomnieć o adytonie oraz ołtarzach domowych.
Adyton to "miejsce święte świętych", czyli ukryta część starożytnego sanktuarium, świątyni, gaju świętego lub groty, do której dostęp mieli wyłącznie kapłani i osoby wybrane. Przechowywano w nim świętości. Zwykle mieściło też kultowy posąg bóstwa, a czasami było miejscem wyroczni. Adyton zazwyczaj mieścił się w tylnej części naosu. Więcej tutaj.
Popularne w starożytnym rzymie były też ołtarze domowe. Głównie poświęcone były one Janusowi i Weście, które strzegły ogniska domowego.

Święta.
Kalendarz religijny starożytnego Rzymu odzwierciedlał otwartość na kulty i bóstwa podbitych ludów. Rzymskie święta z okresu najdawniejszego były bardzo nieliczne. Niektóre spośród najstarszych z nich przetrwały jednak aż do samego końca pogańskiego imperium, zachowując pamięć o obrzędach płodności, błagalnych a także tych, które na celu miały przeproszenie bogów za złe postępowanie społeczeństwa, uprawianych przez pierwotną ludność rolniczą. Aby zaznaczyć przyjęcie nowych bogów, wprowadzano nowe święta. Ostatecznie przyjęto ich tyle, że dni świątecznych było w kalendarzu więcej, niż dni roboczych. Do najważniejszych rzymskich świąt religijnych należały Saturnalia, Luperkalia, Equiria, oraz igrzyska.

Saturnalia obchodzono przez 7 dni, od 17 do 23 grudnia, kiedy to zachodziło przesilenie zimowe. Zawieszano prowadzenie wszelkiej działalności gospodarczej, niewolnikom nadawano czasowo wolność, wymieniano się podarkami i ogólnie bawiono się. Więcej.

Luperkalia były pierwotnie poświęcone Luperkusowi, pasterskiemu bogu plemion italskich. Obchodzono je 15 lutego w jaskini Luperkal na Palatynie, gdzie według wierzeń legendarni założyciele Rzymu, bliźniacy Romulus i Remus byli karmieni przez wilczycę. Wśród związanych z nimi rzymskich legend znajdujemy tę o Faustulusie, pasterzu, który miał znaleźć bliźniaków w wilczym legowisku i zabrać do swojego domu, gdzie mieli zostać wychowani przez jego żonę, Akkę Larentię. Więcej.

Equiria, poświęcone Marsowi, obchodzono 27 lutego i 14 marca, kiedy to tradycyjnie przygotowywano nowe kampanie wojenne. Podczas obchodów odbywały się wyścigi konne na Polu Marsowym.

Igrzyska świeckie, złożone z zawodów atletycznych i ofiar, były obchodzone nieregularnie, zwykle mniej więcej raz na stulecie, dla uczczenia nowego saeculum, czyli "ery". Miano je obchodzić wtedy, gdy zmarła ostatnia osoba, która widziała poprzednie igrzyska. Tradycja ta, często zaniedbywana, została odnowiona przez Augusta i uczczona przez Horacego serią ód.

Mitologia
Mitologia rzymska została w większości zaczerpnięta z mitologii greckiej. Najbardziej charakterystycznymi mitami rzymskimi są Wędrówki Eneasza, Powstanie Rzymu, Porwanie Sabinek oraz Ubóstwienie Romulusa i Hersylii, które w całości znajdziecie w opisie mitologii rzymskiej.

Kapłani rzymscy.
Drugi król rzymski, Numa Pompiliusz ustanowił na początku cztery kolegia kapłańskie, które rozrosły się z biegiem czasu do piętnastu. Kolegium składało się z pontyfików, króla ofiarnego, westalek, kapłanów Jowisza, Marsa i Kwiryna. Za czasów cesarstwa najwyższym kapłanem był cesarz a miejscem obrad kapłanów Domus Regia na Forum Romanum. Kapłani nie stanowili odrębnej kasty, choć cieszyli się wielkim szacunkiem w społeczeństwie rzymskim. Mieli np. najlepsze miejsca w teatrze czy cyrku. Nosili togę i szpiczaste nakrycia głowy.
Do kompetencji rzymskich kapłanów należało: ustalanie dni świątecznych, czuwanie nad przestrzeganiem obrzędów i rytuałów, spisywanie kroniki, kierowanie życiem religijnym, przygotowywanie modlitw, oczyszczanie miejsc dotkniętych znakami niebios, uczestnictwo podczas zawierania małżeństw, sporządzanie testamentów a także czuwanie nad obcymi księgami i kultami.

Źródła
Ten artykuł nie jest w stanie oddać całej istoty wiary Rzymian. Jeżeli chcesz poszerzyć swą wiedzę, polecam:

Mitologia Rzymska Wikipedia
Religia starożytnego Rzymu
Bogowie rzymscy
Mitologia Rzymska
Szczegółowy opis rzymskich bóstw

oraz:

J. Parandowski, Mitologia, Londyn 1992,
M. Jaczynowska, Religie świata rzymskiego, Warszawa 1987,
M. Grant, Mity rzymskie, przeł. Z. Kubiak, Warszawa 1978.
A. Krawczuk, Mitologia starożytnej Italii, Warszawa 1984, ISBN


Przeczytaj także:

mitologię słowiańską,
mitologię bałtyjską,
mitologię celtycką,
mitologię grecką,
mitologię rzymską,
mitologię skandynawską - nordycką,

Wstecz