Za kolebkę przyszłych Celtów uważa się region kurhanów w południowych Niemczech, między Lasem Czeskim i Renem, zasiedlony w połowie II tysiąclecia p.n.e. przez tzw. Protoceltów. Charakteryzowali się oni walecznością a także silnym kultem zmarłych, słynęli głównie z budowy kurhanów oraz wspaniale wyposażali groby wojowników. Celtowie byli ludem politeistycznym, podobnie jak inni Europejczycy w czasach starożytnych. Pozostawili po sobie kilka pięknych mitów a ich mitologia znacząco wpłynęła na kulturę i cywilizację europejską. Mitologia celtycka dzieli się na: goidelską (irlandzką, mańską i szkocką), brytańską (walijską i kornwalijską), oraz brytańską kontynentalną. Była to religia mało jednorodna z dużą ilością bóstw i obrzędów. Rózniła się ona w zależności od plemienia, które ją wyznawało. Praktycznie każde z plemion zamieszkujących rozległy obszar wpływów celtyckich miało swoje bóstwa lub duchy miejsc.

Okresy w religii celtyckiej.
Najstarsze wierzenia celtyckie mają charakter żeński i symbolizują płodność, urodzajność i bogactwo a jednocześnie siły niszczące, śmierć i nędzę. Prawdopodobnie aspekt unicestwienia zawarty w tychże wierzeniach jest przyczyną okrótnych i krwawych obrzędów. Z ciał niebieskich najwyższą rangę miał tu księżyc, gdyż na jego cyklu oparty był kalendarz celtycki. W odróżnieniu od innych religii aryjskich, wiarę Celtów charakteryzuje wysoka pozycja kobiet. Nie wiąże się ona jedynie z kultem płodności, lecz uosabia prastare bóstwa kobiece, mające władzę nad światem. Są one ściśle związane z pierwotnym kultem Celtów.

Słynne są celtyckie Matrony (mathair), przedstawiane jako trzy siedzące dojrzałe kobiety, karmiące niemowlęta, trzymające rogi obfitości lub kosze z jedzeniem. Epona, znana w Galii, była boginią urodzaju oraz świata zmarłych. Przedstawiano ją na koniu lub siedzącą a jej atrybuty to róg obfitości, kosz z owocami i klucz.

W pierwszym okresie kultury celtyckiej na uwagę zasługuje kult wody, głównie rzek i źródeł (najlepiej gorących). Łączył on kult uzdrawiania i zapładniania. Rzeki nosiły imiona bóstw żeńskich lub męskich, natomiast źródła nazywano imionami par bóstw. W najstarszych wierzeniach celtyckich dużą rolę odgrywały totemy, których znaczenia dziś niestety nie jesteśmy w stanie jednoznacznie określić. Odnajdywano je w celtyckich sanktuariach i przedstawiały np. zwierzęta jak koń, niedźwiedź, dzik czy jeleń. Jako totemy służyły też rośliny. Najczęściej charakterystyczny dla religii indoeuropejskich dąb, ale też jabłoń lub cis. W najstarszych obrzędach Celtowie składali krwawe ofiary z ludzi i zwierząt. Związane z tym było picie krwi a nawet ludożerstwo. Specyficznym obrzędem ówczesnych Celtów był kult obciętych głów.

W epoce brązu, głównym kultem w religii Celtów stał się kult solarny. Związane to było ze zmianami w obrzędach pogrzebowych i spowodowało powstawanie wielu bóstw solarnych. W symbolice religijnej zaczęły dominować symbole solarne. Bóstwa solarne związane były z pierwiastkiem męskim i było ich tak wiele, że przypuszcza się, iż każde plemię miało swojego boga. Z czasem niektóre z nich zyskały większą sławę. Charakterystyczne też było to, że jedno bóstwo nosiło wiele imion. W tym okresie popularna stała się wśród Celtów swastyka. Skręcające się ku środkowi linie miały podobno symbolizować ruch słońca po niebie.

Dzisiejsza wiedza na temat religii celtyckiej związana jest z późniejszym okresem występowania bóstw solarnych i w najszerszym zakresie dotyczy tradycji iryjskich. Obrzędowość celtycka związana jest przede wszystkim z przełomowymi porami roku: przesileniami letnim i zimowym oraz wiosennym i jesiennym zrównaniem dnia z nocą. Święta bardziej lub mniej wiązały się z kultem przodków gdyż Celtowie wierzyli w nieśmiertelność i wędrówkę dusz.

Ostatni okres wierzeń celtyckich przed wprowadzeniem chrześcijaństwa określa się jako Wierzenia schyłkowe i są one związane z silną romanizacją życia Celtów i wpływami Imperium Rzymskiego. Do panteonu bóstw celtyckich zostały wprowadzone bóstwa rzymskie i mistyczne wierzenia bliskowschodnie, południowej Galii, kult egipskiej Izydy, także kult małoazjatyckiej Kybele i kult irańskiego boga Mitry (mitraizm). Część bóstw celtyckich zaczęto utożsamiać z bogami rzymskimi.

Najważniejsze bóstwa celtyckie.

Dagda to ajwyższy bóg panteonu celtyckiego. Jego imię oznacza 'Dobry Bóg' - 'dobry' nie tylko w sensie moralnym, lecz we wszystkim, co robił (wszechpotężny). Dagda uosabia postać ojca, protektora plemienia. Jest też bogiem podstawowym, źródłem wierzeń w inne celtyckie bóstwa płci męskiej, które de facto były jego wariantami. Bogowie celtyccy byli istotami dosyć mocno nieokreślonymi - być może powinno się ich traktować raczej jako klan niż jako sformalizowany panteon.
Opowieści irlandzkie opisują Dagdę jako postać o niezmiernej mocy, wyposażoną w maczugę i kocioł. W Dorset znajduje się słynny, wycięty w kredowej glebie, kontur ityfallicznego giganta z maczugą. Choć powstał on prawdopodobnie w czasach rzymskich, bardzo prawdopodobne jest, iż symbolizuje on Dagdę. W Galii, Dagda przedstawiany był jako Sucellos, mężczyzna z młotem i pucharem.


Dagda

Morrigan
Małżonka Dagdy była znana pod różnymi imionami. Najczęstszym z nich było Morrigan (Królowa Demonów), czasem wymawianie jako Morrigna. Nazywano ją też Nemain (Panika) albo Badb Catha (Kruk Bitwy). Mówiono, iż zmienia się ona we wronę albo kruka i napawa się widokiem krwi na polu bitwy.


Morrigan

Belenus
Belenus był bóstwem bardziej regionalnym, czczonym głównie w północnych Włoszech i zamieszkanym przez Gallów wybrzeżu Morza Śródziemnego. Był przede wszystkim bogiem rolnictwa. Związane z nim było wielkie święto Beltane.

Lug
Ważną w religii celtyckiej pozycję boga Luga, znanego także jako Lugh, możemy stwierdzić po ilości miejsc, w których pojawia się jego imię. Najsławniejszymi z nich miasta: Lugdunum (obecnie Lyon) i Lugdunum Batavorum (obecnie Leiden).
W mitach celtyckich (w których późno znalazł się na liście bóstw) przedstawiany jest zawsze jako młody mężczyzna. Jego bronią były zawsze włócznia i proca. Ku jego czci urządzano święto Lughnasa.


Przedstawienie bóstwa Lugh.

Cernunnos
Bóg natury, zwierząt, rolnictwa i płodności powiązany z duchami zwierząt rogatych, zwłaszcza barana i jelenia (symbol męskiej siły) oraz wężem. Często przedstawiany w charakterystycznym celtyckim naszyjniku - torques. Opiekun pasterzy, Czczony w Brytanii i na obszarze centralnej Francji zwłaszcza przez plemię Parisiów. Prawdopodobnie także symbol dobrobytu.
W ścianie skalnej w Cerne Abas w południowo-zachodniej Anglii wyrzeźbiono posąg, który jak sądzą uczeni przedstawia Cernunnosa w jego wojowniczym aspekcie. To prawdopodobnie jego wizerunek znajduje się na srebrnym kotle z Gundestrup.


Cernunnos z Pilier des nautes, Paryż.

Inni bogowie
Celtowie czcili również wiele innych bóśtw, o których wiemy niewiele więcej prócz ich imion. Pośród nich byli: bogini Brigit (lub Brigid), córka Dagdy; boginie natury takie, jak Tailtu i Macha, czy bogini koni, Epona. Wśród bogów płci męskiej byli m.in. Cu Roi oraz nieśmiertelny piwowar, Goibniu.
Rzymski pisarz Lukan (pierwszy wiek naszej ery) wymienia bogów o imionach: Taranis, Teutates i Esus, jest jednak niewiele dowodów pochodzenia celtyckiego, które świadczyłyby o tym, iż byli oni ważnymi bóstwami.


Celtycki kocioł z II lub I wieku pne. odnaleziony w torfowisku w duńskim Gundestrup.

Niektórzy z tych bogów i bogiń mogli być wariantami innych. Na przykład Gallo-Romańska bogini koni, Epona, mogła przeistoczyć się w walijską boginię Rhiannon czy najbardziej czczoną w Ulsterze Machę. Wyznawcy religii politeistycznych, ku niezadowoleniu badaczy, rzadko porządkowali swoje panteony czy utrzymywali w nich ład.

Więcej na temat bóstw celtyckich tutaj lub tutaj.

Celtyckie mity.
Najazdy na Irlandię i bitwa pod Mag Tured.

Mitologiczna bitwa pod Mag Tured jest tylko epizodem całej legendy przedstawiaj±cej osadnictwo na wyspie Irlandii w czasach po potopie. Podania mówią o pięciu najazdach na wyspę, ostatnim było pojawienie się Celtów - przodków dzisiejszych Irlandczyków - zwanych Goidelami. Od niepamiętnych czasów wyspę miało zamieszkiwać plemię Fomoraig. Pierwsze dwa najazdy: króla Partholona oraz króla Nemeda - obu przybyłych z Hiszpanii, mimo zwyciężenia Fomoraig spotkała klęska. Pokonani zostali przez zarazę siejącą śmierć. Tych, którzy przetrwali Fomoraig uczynili swoimi poddanymi. Opór uciemiężonych (którzy odnieśli sukces zabijając króla Fomoraigów - Conanna) został zdławiony.

Kolejnym etapem był najazd kilku plemion występujących wspólnie jako Fir Bolg z królową Domnu na czele. Lecz panowanie Fir Bolg oraz Fomoraig skończyło się wraz z nadejściem czwartej fali najeźdźców - plemienia Tuatha De Danann. W bitwie pod Mag Tured siły Fir Bolg zostały pokonane. Natomiast Tuatha De Danann i Fomoraig zawarli przymierze. Władzę obiął król Beres, pochodzący z plemienia Fomoraig. Pycha Beresa rozgniewała bogów plemienia bogini Danu, którzy postanowili zdetronizować Beresa, a królem obrano przywódcę Tuatha De Danann - Naudę. Fomoraig, pod wodzą boga-cykola Balora, w odwecie powstali i starli się z Tuatha De Danann, prowadzonych przez boga Luga, pod Mag Tured. Zwycięstwo plemienia Danu było zupełne.

Piąty najazd na wyspę był zaczątkiem osadnictwa przodków obecnych mieszkańców Irlandii - wg przekazów - przybyłych z Hiszpanii pod wodzą króla imieniem Ith. Ten przybijając do brzegu został wybrany przypadkowo arbitrem w sporze o podział ziemi wśród Tuatha De Danann, lecz nie opacznie ujawnił swój zachwyt pięknem wyspy i podejrzewany o próbę jej zajęcia został zabity. Odwet zorganizował król Mil. Wojska Mila przybiły do brzegów wyspy w dzień Święta Beltaine. Niedaleko góry Miss pokonały siły Tuatha De Danann. Podczas rokowań w Tarze synowie Mila zostali przekonani do opuszczenia wyspy i wypłynięcia w morze na odległość dziewięciu fal. Wtedy zabiegi magiczne bogów plamienia Danu spowodowały, że okręty spychane były bardziej w morze. Jednak będący wraz z synami króla Mila czarodziej Amairgen rozproszył tę magię i statki znów przybiły do brzegu. Ostateczna bitwa rozegrała się pod Tailtiu na Równinie Brega zmuszając bogów Tuatha De Danann do odejścia do siedzib w zaświatach. Jedynymi władcami Irlandii zostali Goidelowie.


Celtycki wieczny węzeł.

Avalon.
Avalon zwany Wyspą Jabłoni jest celtycką mitologiczną ostoją szczęśliwości. Avalon, zamieszkany wyłącznie przez kobiety-czarodziejki jest celem poszukiwań mężczyzn, lecz wszyscy, którzy poszukują Avalonu docieraj± co najwyżej do jego brzegów. Wstęp na wyspę mają wyłącznie bohaterowie mogący poszczycić się niewiarygodnymi czynami.

Więcej mitów celtyckich znajdziecie tutaj.

Kulty celtyckie.
Wcześni Celtowie tak jak i Słowianie nie budowali świątyń by czcić swych bogów. Czcili ich w świętych gajach (nemeton). Tak jak inne ludy aryjskie czcili święte drzewa, które odgrywały w wierzeniach Celtów znaczną rolę. Zaczęli oni budować świątynie pod wpływem Imperium Rzymskiego a zwyczaj ten przejęli od nich potem Germanie.


Najsłynniejsze sanktuarium Celtów, choć to nie oni zbudowali Stonehange, to tutaj również odprawiali swe obrzędy.

Kult Celtów charakteryzuje składanie ofiar z ludzi lub zwierząt, jednak ofiary z ludzi były rzadkością a zostały rozsławione głównie przez pisarzy rzymskich. Silny był też kult wojowników, związany ze zwyczajem obcinania wrogom głów. Celtowie wyposażali zmarłych w broń, gdyż wierzyli w życie pozagrobowe oraz że jest ono podobne to tego na ziemi. Czasami przed pogrzebem ucinano zmarłemu głowę i rozrywano czaszkę, by nie mógł on wędrować po ziemi po śmierci.

Pisząc o religii Celtów nie sposób nie wspomnieć o typowej dla aryjskiej ludności klasie kapłanów, czyli o Druidach. Byli oni odpowiednikiem indyjskiej kasty braminów lub irańskich magi i tak samo, specjalizowali się w uprawianiu magii, ofiar i wróżbiarstwa. Kojarzeni są szczególnie z dębem i jemiołą. Tej drugiej prawdopodobnie używali do wytwarzania lekarstw lub środków halucynogennych. Słowo druid pochodzi od rdzenia słowotwórczego oznaczającego dąb, choć rdzeń ten, ogólnie oznaczał solidność wśród ludów indoeuropejskich.

Charakterystyczni byli też bardowie którzy opiewali walecznych wojowników oraz mity religii celtyckiej w swoich pieśniach i rozsławiali je, wędrując po Europie. Kultura celtycka nie pozostawiła po sobie źródeł pisanych, jednak zachowało się wiele opowieści z tamtego okresu właśnie dzięki pieśniom bardów.

Przypuszcza się, iż mogła też istnieć klasa "jasnowidzów" lub "proroków". Strabon nazywa ich vates, od celtyckiego słowa oznaczającego "zainspirowany" lub "ekstatyczny". Jest więc możliwe, iż społeczeństwo celtyckie posiadało nie tylko element opartej na rytuałach i cudotwórstwie religii druidów, ale również szamański element kontaktu z zaświatami (światem umarłych).

Źródła

Źródła o mitologii Celtów przetrwały głównie dzięki takim dziełom jak "Pamiętniki o wojnie gallijskiej" Juliusza Cezara, "Dzieje" Liwiusza, "Pochodzenie Germanów" Tacyta oraz zapiskom zakonników irlandzkich.

Informacje na ten temat odnajdziemy również tu:

Baśnie i legendy Wysp Brytyjskich., „Nasza Księgarnia”, Warszawa 1985.
Sylwia i Paul F. Botheroyd - Słownik mitologii celtyckiej., Wyd. „Książnica”, Katowice 1998.
M. Dillon, N., K. Chadwick - Ze świata Celtów., Warszawa 1975.
Stuart Piggot – Druidzi., Wyd. RTW, Warszawa 2000.


Przeczytaj także:

mitologię słowiańską,
mitologię bałtyjską,
mitologię celtycką,
mitologię grecką,
mitologię rzymską,
mitologię skandynawską - nordycką,

Wstecz